के ओरिइन्टल म्याग्नेसाइट उद्योग (Oriental Magnesite Industry) कहिल्यै पुनः सञ्चालनमा आउला?

बैशाख २०८३ (अप्रिल २०२६) सम्मको जानकारी अनुसार, नेपाल सरकारले नेपाल ओरिन्ड म्याग्नेसाइट (ओरिएन्टल म्याग्नेसाइट) उद्योगलाई पुनः सञ्चालनमा ल्याउन नयाँ प्रयासहरू गरिरहेको छ, तर यो कहिलेदेखि खुल्छ भन्ने निश्चित मिति अझै तय हुन सकेको छैन।

वि.सं. २०३५ चैत १२ (मार्च २५, १९७९) मा सिन्धुपाल्चोकको लामोसाँघुमा स्थापना भएको नेपाल ओरिन्ड म्याग्नेसाइट उद्योग वि.सं. २०५५ मंसिर २५ (डिसेम्बर १०, १९९८) देखि पूर्ण रूपमा बन्द अवस्थामा छ। करिब ३ अर्ब ५९ करोड रुपैयाँको लागतमा निर्माण गरिएको यो उद्योग एक समय एशियाकै सबैभन्दा ठूलो म्याग्नेसाइट उद्योगका रूपमा परिचित थियो।

लामोसाँघुमा ३६४ रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको यो उद्योग दोलखाको भीमेश्वर नगरपालिका–९ स्थित खरीढुङ्गा खानीसँग जोडिएको छ, जसले करिब ५,२०० रोपनी क्षेत्र ओगटेको छ। यसरी परियोजनासँग सम्बन्धित कुल ५,५६६ रोपनी जमिन अहिले बेवारिसे अवस्थामा छ।

१९९७ सम्म विभिन्न चुनौतीका बीच सञ्चालनमा रहेको यो उद्योग त्यसयता पूर्ण रूपमा बन्द छ। पुनः सञ्चालनको निश्चित मिति न त स्थानीय तहले तोक्न सकेका छन्, न संघीय सरकारले नै। हालसम्मका अधिकांश प्रयासहरू राजनीतिक नारामै सीमित देखिन्छन्।

बलेफी गाउँपालिका–८ का अध्यक्ष रमेश श्रेष्ठका अनुसार, पूर्व उद्योगमन्त्रीहरू, संघीय सांसदहरू र अन्य सरोकारवालाहरूले पटक–पटक स्थलगत अवलोकन र प्रतिवेदन तयार पारे पनि उद्योग पुनः सञ्चालनतर्फ कुनै ठोस प्रगति हुन सकेको छैन।

उद्योगको भौतिक पूर्वाधार अत्यन्त जीर्ण भइसकेको छ। म्याग्नेसाइट उत्पादनमा प्रयोग हुने अधिकांश मेसिन तथा उपकरण अब प्रयोगयोग्य छैनन्। डिबिएम (DBM) भट्टी क्षेत्र धसिँदै गएको छ भने संकलन केन्द्र र प्रयोगशालाहरू पनि भत्किने अवस्थामा पुगेका छन्। खानी क्षेत्रमा रहेका संरचनाहरू पनि गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त छन्।

उद्योगका ५१ वटा आवासीय क्वार्टरमध्ये अधिकांश खाली छन्, केही भने सशस्त्र प्रहरी बल र स्थानीय संस्थाहरूले प्रयोग गरिरहेका छन्। कारखानाका भवनहरू क्रमशः जीर्ण बन्दै गएका छन् भने खरीढुङ्गादेखि लामोसाँघुसम्मको १०.५ किलोमिटर रोपवे अत्यन्त जोखिमपूर्ण अवस्थामा पुगेको छ, जहाँ केबिन, तार र पोलहरू भत्किने अवस्थामा छन्।

त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिकाका विकास श्रेष्ठका अनुसार, रोपवेका ८७ वटा टावरहरू बाङ्गिएका छन् र जुनसुकै बेला ढल्न सक्ने अवस्थामा छन्, जसले जनधनको ठूलो जोखिम निम्त्याएको छ।

करिब तीन दशकअघि उद्योग बन्द हुँदा १,००० भन्दा बढी व्यक्तिहरूले रोजगारी गुमाएका थिए। तर अझै पनि १८ जना कर्मचारीहरूले वार्षिक करिब ६१ लाख रुपैयाँ तलब र सुविधा पाइरहेका छन्।

स्थानीयका अनुसार, वर्षौंदेखि काठ, ढुंगा, तामा तार र फलामजस्ता बहुमूल्य सामग्रीहरू चोरी–छिपे रूपमा बेचिँदै आएका छन्। बाँकी रहेका उपकरणहरू—जस्तै बुलडोजर, टिप्पर र ड्रिलिङ मेसिनहरू—मुख्य कारखाना र खानी क्षेत्रमा खिया लागेर बिग्रिँदै गएका छन्।

उद्योगमा नेपाल सरकारको ८३.३३ प्रतिशत शेयर स्वामित्व रहेको छ भने बाँकी हिस्सा भारतको उडिसा इन्डस्ट्रिज र खेतान समूहसँग छ।

खरीढुङ्गा क्षेत्रमा म्याग्नेसाइटको भण्डार सन् १९७० मा भारतीय अनुसन्धान टोलीले पहिलोपटक पहिचान गरेको थियो, जसले उच्च गुणस्तरको अयस्क रहेको पुष्टि गरेको थियो। त्यसपछि खानी तथा भूगर्भ विभागले पनि उक्त तथ्यलाई प्रमाणित गरेको थियो। थप अध्ययन, प्राविधिक विश्लेषण र बजार सम्भाव्यता अध्ययनका लागि जर्मन कम्पनीलाई जिम्मेवारी दिइएको थियो।

जर्मन टोलीले खरीढुङ्गा क्षेत्रमा १८ करोड मेट्रिक टन म्याग्नेसाइट र ३ लाख मेट्रिक टन सहायक खनिज रहेको प्रतिवेदन दिएको थियो। साथै, वार्षिक ५०,००० टन डेड–बर्न्ट म्याग्नेसाइट र २०,००० टन अन्य सम्बन्धित उत्पादन गर्न सक्ने उद्योग स्थापना गर्न प्रस्ताव गरिएको थियो।

यसपछि नेपाल सरकारले उडिसा इन्डस्ट्रिजको प्रस्ताव स्वीकृत गर्दै सन् १९७८ अक्टोबर १७ मा सम्झौता गरेको थियो। त्यसअनुसार कम्पनी ऐन १९६४ अन्तर्गत नेपाल ओरिन्ड म्याग्नेसाइट प्रा.लि. औपचारिक रूपमा स्थापना गरिएको थियो।