श्री त्रिपुरासुन्दरी माई मन्दिर, तौथली

Facebook Page

१. परिचय तथा भौगोलिक अवस्थिति

बागमती प्रदेश अन्तर्गत पर्ने सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको पूर्व-उत्तर क्षेत्रमा अवस्थित ऐतिहासिक तथा पौराणिक नेवारी सहर तौथलीमा प्रसिद्ध धार्मिक तीर्थस्थल श्री त्रिपुरासुन्दरी माई मन्दिर (Shree Tripura Sundari Mai Temple) रहेको छ। तौथली गाउँ समुद्र सतहबाट करिब २,००० मिटरको उचाइमा अवस्थित छ । यो स्थान नेपालको राजधानी काठमाडौंबाट उत्तर-पूर्व दिशामा करिब १०० देखि ११० किलोमिटरको दूरीमा पर्दछ ।

नेपालमा सङ्घीयता कार्यान्वयन र स्थानीय तह पुनर्संरचना हुनुअघि यो क्षेत्र तौथली गाउँ विकास समिति (VDC) को रूपमा परिचित थियो । विक्रम संवत् २०७३ साल फागुन २७ गते नेपाल सरकारद्वारा प्रकाशित राजपत्र अनुसार साबिकका घोर्थली, धुस्कुन, पिस्कर, टेकनपुर, तौथली र चोकाटी गाविसहरूलाई समायोजन गरी 'त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिका' को गठन गरियो । यस गाउँपालिकाको नामाकरण यही पवित्र त्रिपुरासुन्दरी माई मन्दिरको नामबाट गरिएको हो, जसको वडा नं. ५ मा मन्दिर परिसर रहेको छ ।

भौगोलिक दृष्टिले तौथलीको पूर्वी सिमाना दोलखा जिल्लाको खरीढुङ्गासँग जोडिएको छ भने पश्चिमी सिमाना टेकनपुरसँग जोडिएको छ । त्यस्तै उत्तरमा पिस्कर तथा दक्षिणमा जेठल, पेtku र बर्ना नदीहरू रहेका छन् । केही उच्च पहाडी धरातलमा अवस्थित भएकाले तौथलीबाट जुगल हिमाल र गौरीशङ्कर हिमालको सुन्दर हिमशृङ्खलाहरू प्रत्यक्ष देख्न सकिन्छ ।

मुख्य विशेषता

त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिकाको कूल क्षेत्रफल ९४.२८ वर्ग किलोमिटर रहेको छ । यस गाउँपालिकाको सबैभन्दा अग्लो भाग घोर्थलीको तोमागे (३,७०३.६६ मिटर) र सबैभन्दा होचो भाग धुस्कुनस्थित सुनकोशी नदी किनार (६६४.७६ मिटर) रहेको छ ।

२. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि तथा नामाकरण

श्री त्रिपुरासुन्दरी माई मन्दिरको स्थापना करिब एक हजार वर्ष पहिले लिच्छविकालमा भएको धार्मिक तथा ऐतिहासिक जनविश्वास रहेको छ । मल्लकालमा नेवारी बस्तीको विकास भएपछि यस स्थानलाई 'हाजीपुर' (Hajipur) भनेर चिनिन्थ्यो । कान्तिपुरका राजा भूपालेन्द्र मल्लको पालामा नेपाल सम्बत् ८१४ मा भीमसेन मन्दिर जीर्णोद्धार गर्दा राखिएको अभिलेखमा यस ठाउँको नाम 'तावथली' (Tawathali) उल्लेख गरिएको पाइन्छ ।

नामकरणको स्रोत:

'तौथली' नामकरण नेवारी भाषाबाट भएको हो । नेवारी भाषामा "तागो" (Tago) को अर्थ 'ठूलो' र "थली" (Thali) को अर्थ 'समथर पाटो वा फराकिलो मैदान' हुन्छ । कालान्तरमा 'तागोथली' वा 'तावथली' शब्द अपभ्रंश भई 'तौथली' बन्न पुगेको हो ।

धार्मिक मान्यता र काठमाडौंसँगको सम्बन्ध:

धार्मिक मान्यता अनुसार त्रिपुरासुन्दरी माईलाई काठमाडौं हनुमानढोकास्थित दिगु तलेजुकी कान्छी छोरीका रूपमा पूजने गरिन्छ । तौथलीको यस मन्दिरमा तान्त्रिक विधि र गुप्त मन्त्र उच्चारण गरी विशेष पूजाआजा गर्ने प्राचीन परम्परा छ ।

ऐतिहासिक घटना तथा भूकम्पपछिको पुनर्निरमाण:

मूर्ति चोरीका घटनाहरू: मन्दिरको ऐतिहासिक र बहुमूल्य मूर्ति वि.सं. २०३६, २०४५ र २०७८ साल गरी तीन पटक चोरी भएको दुखद इतिहास छ ।
२०७२ को भूकम्प: वि.सं. २०७२ वैशाख १२ गतेको विनाशकारी भूकम्पमा तौथलीका अधिकांश पुराना घरहरूसँगै त्रिपुरासुन्दरी माईको मन्दिर पनि पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त बनेको थियो । पछि पुरातत्व विभाग र स्थानीय बासिन्दाहरूको सक्रियतामा मन्दिरको मूल स्वरूपमै पुनर्निर्माण सम्पन्न गरिएको छ ।

३. धार्मिक महत्त्व, महत्त्वपूर्ण तिथि तथा जात्राहरू

त्रिपुरासुन्दरी माईलाई श्रद्धालु भक्तजनहरूको मनोकांक्षा पूरा गर्ने, दुःख-कष्ट निवारण गर्ने र शक्ति प्रदान गर्ने प्रख्यात शक्तिपीठका रूपमा पुजिन्छ । मन्दिरमा वर्षैभरि दर्शनार्थीहरूको घुइँचो लाग्ने गरे तापनि बडादशैंको समयमा यहाँ विशेष मेला तथा जात्राको आयोजना हुन्छ ।

१) दही जात्रा (Dahi Jatra / Curd Festival)

दही जात्रा तौथलीको सबैभन्दा प्रसिद्ध, अनौठो र अद्वितीय सांस्कृतिक पर्व हो । यो जात्रा बिजया दशमीको भोलिपल्ट (एकादशीका दिन) विशेष हर्षोल्लासका साथ मनाइन्छ । जात्राका क्रममा स्थानीय युवाहरू तथा भक्तजनहरूले एक-आपसमा दही छ्यापाछ्याप गरेर उत्सव मनाउँछन् ।

ऐतिहासिक तथा धार्मिक जगत्: दही जात्राको सुरुआत १३ औं शताब्दीको मल्लकालमा भएको मानिन्छ । प्राचीन समयमा तौथलीका पशुपालक कृषकहरूले आगामी वर्ष दूध-दहीको उत्पादनमा वृद्धि होस् र पशुधन निरोगी रहोस् भन्ने कामनासहित त्रिपुरासुन्दरी माईलाई दही चढाउने गर्दथे । मन्दिरमा तान्त्रिक पूजा गरी "जय जय महादेवी" को जयकारा लगाउँदै ६ वटा लिङ्गोमा अक्षता छर्किएपछि दही जात्राको विधिवत् सुरुआत हुन्छ ।

२) लिङ्गो जात्रा, खड्ग जात्रा र गुँला जात्रा

बडादशैंकै अवसरमा तौथलीमा दही जात्राका साथै अनौठो लिङ्गो जात्रा र खड्ग जात्रासमेत एकै दिन मनाइने गरिन्छ । यसैगरी भाद्र महिनामा नेवार समुदायद्वारा गुँला जात्रा (Gunila Jatra) पनि परम्परागत बाजागाजासहित मनाइन्छ ।

तिथि / पर्व सम्बन्धित धार्मिक गतिविधि सांस्कृतिक महत्त्व फूलपाती (बिजया दशमी) त्रिपुरासुन्दरी माईको विशेष तान्त्रिक र एकान्त पूजा सुरुआत । शक्तिपीठमा देवीको आराधना र पूजा परम्परा । एकादशी (दशैंको भोलिपल्ट) दही जात्रा (Dahi Jatra) र दही छ्यापाछ्याप । कृषि समृद्धिको कामना र अनौठो उत्सव । दशैं पर्व अवधि लिङ्गो जात्रा, खड्ग जात्रा र नेवारी परम्परागत नृत्य । सांस्कृतिक एकता र ऐतिहासिक झाँकी प्रदर्शन ।

४. काठमाडौंबाट मन्दिरसम्म पुग्ने यात्रा मार्ग (Way to Reach)

काठमाडौंबाट सिन्धुपाल्चोकको तौथलीस्थित श्री त्रिपुरासुन्दरी माई मन्दिरसम्म पुग्न अरनिको राजमार्ग (Araniko Highway - NH 34) प्रयोग गरी सहजै यात्रा गर्न सकिन्छ ।

चरण १: काठमाडौं देखि धुलिखेल (करिब ३० किमी)

काठमाडौंको कोटेश्वरबाट भक्तपुर, साङ्गा र बनेपा हुँदै काभ्रेपलाञ्चोकको पर्यटकीय सहर धुलिखेलसम्म पक्की सडकमा यात्रा गरिन्छ [23-25]।

चरण २: धुलिखेल देखि खाडीचौर / लामोसाँघु (करिब ५० किमी)

धुलिखेलबाट सडक ओरालो झादै पाँचखाल उपत्यका र इन्द्रावती तथा सुनकोशी नदीको सङ्गमस्थल दोलालघाट पुग्छ । दोलालघाटबाट सुनकोशी नदीको किनारै-किनार अगाडि बढेपछि अरनिको राजमार्गको प्रमुख व्यापारिक केन्द्र खाडीचौर वा लामोसाँघु पुगिन्छ ।

चरण ३: खाडीचौर/लामोसाँघु देखि तौथली (करिब २०-२५ किमी)

खाडीचौर वा लामोसाँघु क्षेत्रबाट मुख्य राजमार्ग छोडेर तौथलीतर्फ जाने पहाडी सडकमार्फत उकालो यात्रा गरी तौथली पुग्न सकिन्छ । यसका साथै खरीढुङ्गाबाट तौथलीसम्मको १० किमी छोटो पदमार्ग (Trekking Route) पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

यातायात र समय

सवारी साधन: काठमाडौं (कोटेश्वर/पुरानो बसपार्क) बाट बाह्रबिसे वा खाडीचौर जाने सार्वजनिक बस, जिप वा निजी सवारी साधनमार्फत यात्रा गर्न सकिन्छ ।
कुल समय: सामान्यतया काठमाडौंबाट खाडीचौरसम्म ३ देखि ४ घण्टा र खाडीचौरबाट तौथलीसम्म करिब १ घण्टा गरी जम्मा ४.५ देखि ५ घण्टा समय लाग्छ ।

५. तौथली वरपरका अन्य मुख्य आकर्षणहरू

तौथली धार्मिक दृष्टिले मात्र नभई प्राकृतिक सौन्दर्य र ऐतिहासिक सम्पदाले पनि भरिपूर्ण क्षेत्र हो । त्रिपुरासुन्दरी माईको दर्शनसँगै पर्यटकहरूले देहायका स्थानहरूको अवलोकन गर्न सक्छन्:

महाभीर झरना (Mahabir Waterfall): तौथली नजिकैको घना जङ्गलमा रहेको करिब १२० फिट अग्लो मनोरम झरना ।
दोलखा-लामोसाँघु रोपवे (Ropeway): दोलखाको म्याग्नेसाइट खानीबाट लामोसाँघु उद्योगसम्म कच्चा पदार्थ ल्याउन तौथली हुँदै निर्माण गरिएको करिब १० किमी लामो ऐतिहासिक रोपवे ।
भीमसेन मन्दिर तथा शिव मन्दिर: तौथली बजार परिसरमा रहेका प्राचीन मन्दिरहरू ।
त्रिशूल डाँडा र जिप्सीले बगैंचा: प्राकृतिक पदयात्रा र सुन्दर दृश्यवलोकनका लागि प्रसिद्ध स्थलहरू ।